Kenniscentrum

Terug naar overzicht
8 november 2018

Waarom rituelen nog steeds relevant zijn

Onze levens zitten vol rituelen. Bewust maar vaak ook onbewust. Kleine rituelen waar we niet over nadenken zoals het heffen van het glas, een wens doen bij het zien van een vallende ster of het zingen van een lied voor iemands verjaardag. Maar ook grote rituelen zoals het gooien van rijst over een pas getrouwd koppel of water over het hoofd van een pasgeborene… Hoe dan ook, rituelen zijn vandaag even relevant als ooit.

Volgens Wikipedia is een ritueel een opeenvolging van handelingen in een bepaalde volgorde en op een welbepaalde plaats. Het zijn uitingen van mens of dier, die in bepaalde omstandigheden herhaald worden. Deze uitingen kunnen bestaan uit enkele elementen maar ook uit een heel scala aan verschillende elementen. De elementen waaruit rituelen kunnen bestaan zijn bijvoorbeeld dans, zang, mimiek, vasten, slachten, zich verwonden (vb door tatoeages, piercings, …), enz. Het uiterlijk en het dragen van bepaalde voorwerpen (maskers, hoofdtooi, kroon, wapen,…) speelt in veel gevallen een rol bij rituelen.

Rituelen vind je overal ter wereld terug in alle culturen. Door middel van rituelen bouwen we families en gemeenschappen, maken we overgangen en markeren belangrijke gebeurtenissen in ons leven. Voor sommige mensen worden rituelen als ouderwets ervaren, maar nochtans is de handeling van het ritueel een essentieel onderdeel van de menselijke conditie die ons vandaag nog rest.

Een belangrijke eigenschap van rituelen zijn het aspect van herhaling. Rituelen zijn woorden of handelingen die herhaald worden. De meeste rituelen vinden we niet zelf uit, maar we leren ze aan van mensen voor ons. Een ritueel is niet hetzelfde als een gewoonte. Deze laatste is dan misschien ook een handeling die bij herhaling wordt gedaan, maar er wordt geen specifieke zin gegeven. Elke zondag met de kinderen in het bos gaan wandelen bijvoorbeeld, kan je misschien een ‘zondagsritueel’ noemen, maar het is eigenlijk geen ritueel, het is een gewoonte zonder verdere betekenis. Het wordt een ritueel als dat wandelmoment wél een speciale betekenis heeft, bijvoorbeeld als herdenking aan een grootouder die altijd de zondag ging wandelen in het bos. Dan wordt iets alledaags een ritueel.

Elke cultuur heeft zijn rituelen

Een ritueel is inherent aan een bepaalde cultuur. In elke cultuur komen bepaalde rituelen voor. Vooral bij belangrijke fasen in het leven zoals geboorte, de overgang naar volwassenheid, huwelijk, religieuze en sociale verbintenissen en de dood.

Toen moderne religies ontstonden, werden oude rituelen overgenomen en in nieuwe vormen gegoten. Zo zijn bijna elke Christelijke feestdagen gestoeld op oude rituelen. In vele gevallen ligt de oorsprong van een rituelen inderdaad in een religieuze context, maar rituelen zijn niet per se godsdienstig. Niet-religieuze mensen kennen ook rituelen. In bedrijven bijvoorbeeld bestaan ook rituelen, bijvoorbeeld als iemand een jubileum heeft bereikt.

Rituelen en gemeenschappelijke identiteit

Rituelen zijn heel belangrijk. Het vertrouwde karakter van het ritueel is van belang, zowel voor een individuele persoon als voor een samenleving. Rituelen ‘helpen’ mensen in het leven. In momenten van grote emotie kunnen we terugvallen op handelswijzen die in het verleden reeds bewezen hebben ‘te werken’.

Onze voorouders gebruikten de band van het ritueel om verwantschap te creëren die nodig waren om te overleven in een wereld vol gevaren. Ritueel vormde structuur en hiërarchie en hielp bij het definiëren van hun plaats in de wereld. Gemeenschappelijke rituelen geven ons de troost van vertrouwdheid, solidariteit en gedeelde ervaring.

Het samenkomen voor ceremoniële rituelen verbindt ons ook met onze geschiedenis. De jaarlijkse festiviteiten om de Bastille-dag in Frankrijk te vieren of de ANZAC-dag in Australië zijn hiervan een mooi voorbeeld. Of denk maar aan de herdenkingen van de Wereldoorlogen, de herdenking op 11 november in België.

Rituelen passen zich aan naargelang de samenleving evolueert. Het is evident dat strikt godsdienstige gebruiken vandaag minder aanwezig zijn. Gelukkig maar, als je kijkt welke rituelen vroeger bestonden.

Wist je dat...
* het plaatsen van chrysanten op de graven een van de enige rituelen die verband houden met de dood is die overblijft?

Rituelen die te maken hebben met de dood kwamen vroeger veel meer voor dan nu, omdat mensen meer geconfronteerd werden met de dood. Het was immers normaal dat mensen soms op jonge leeftijd stierven. Families hokten samen, dus kwam iedereen geregeld met de dood in aanraking. Tegenwoordig leven mensen echter veel langer en kent iedereen minder sterfgevallen. Daardoor zijn de meeste rituelen die daarmee te maken hebben op de achtergrond geraakt. Maar één ritueel wordt nog steeds door talrijke mensen uitgevoerd: het versieren van graven met Allerheiligen. Vandaar dat nog altijd veel mensen rond die periode de doden eren en een chrysant op het graf plaatsen.


* een vrouw vroeger moest biechten na het baren van een kind?

Het leek wel of het baren van een kind vroeger als iets 'vuil' werd gezien. Vrouwen die bevallen waren, moesten dan ook kort na de bevalling naar de kerk. Ze werden geacht een soort van zuiveringsritueel te ondergaan door 'ter kerke' te gaan, waar ze door de priester werd gezegend. Pas daarna kon ze opnieuw de communie ontvangen. Ze moest trouwens ook biechten, alsof zij door het kind een zonde had gedaan. Dit eerder vernederende ritueel is nu gelukkig verdwenen, maar werd als normaal gezien tot aan het Tweede Vaticaans Concilie.


* de voordeur vroeger enkel werd gebruikt voor het naar buiten dragen van een dode?

Vroeger hadden huizen vaak een mooie ruimte vlak achter de voordeur, een 'pronkkamer'. Het was niet gepast om in deze kamer te gaan, behalve bij bijzondere gelegenheden, zoals bij een sterfgeval. Het was dan normaal om deze persoon door deze voordeur - die vaak de doodsdeur werd genoemd en waarboven een doodskop hing - naar buiten te dragen.

Rituelen gaan ook vaak terug op heel oude tradities. Het stukslaan van een fles bijvoorbeeld bij het te water laten van een schip dateert van tot in de klassieke Oudheid. Moederdag is ook zo'n voorbeeld. In Engeland kregen knechten en dienstmeisjes op 'Mothering Day' vrij om naar hun thuiskerk te gaan bidden voor Maria en die dag ook hun moeders te zien. Dit gebruik leeft in Groot-Britannië tot vandaag en is culinair befaamd om de Mothering Cake met amandel.

Rituelen gebeuren ofwel collectief, binnen een gemeenschap van gelijkgezinden (zoals ontgroening bij een jeugdbeweging of een aantal welbekende ceremonies met militaire oorsprong) maar er zijn ook veel personen die hun eigen rituelen gebruiken. Denk hierbij aan topsporters die altijd hun gelukskousen aandoen of een vast ritueel gebruiken voor de aanvang van een match (Serena Williams bijvoorbeeld die altijd haar tennisbal evenveel laat stuiteren voor ze opzet of de Haka die door Australische rugbyspelers wordt gezongen. Rituelen zijn dus meer aanwezig dan we beseffen.

Hedendaagse rituelen

In onze gefragmenteerde huidige samenleving voelen vele mensen dat ze er alleen voor staan, ze horen er niet bij, ze voelen zich niet gesteund. Steeds meer mensen zijn vandaag dan ook op zoek naar een ceremonie om belangrijke gebeurtenissen in hun leven te markeren. Waar men vroeger gemakkelijk de weg vond naar de kerkelijke ceremonies, zoekt men nu naar een nieuwe vorm van zingeving, naar een vernieuwend ritueel dat mensen ondersteunt en/of samenbrengt rond grote levensthema’s en transities.

Voor hen organiseert AgapeBelgium een professionele training die hen deze aspecten aanleert. De training is geïnspireerd op de kennis en de teachings van Europese en Noord-Amerikaanse tradities.

Niek Ghekiere

Auteur

Niek Ghekiere

+32 498 52 95 52

©2019 Agape Belgium | Algemene voorwaarden | Privacybeleid | Juridische informatie

Wil je graag alles weten over onze opleiding Connected Living? Kom dan naar onze introductiedag

x